TA ĐANG DÙNG NHỮNG NĂM THÁNG CỦA MÌNH ĐỂ ĐỔI LẤY ĐIỀU GÌ?
Ta thường tính rất kỹ thứ mình muốn đạt được, nhưng ít khi tính xem mình đang dùng bao nhiêu thời gian, sức lực và những điều quan trọng khác của đời mình để có được nó.Từ rất lâu, con người đã phải đối diện với một giới hạn mà không một nền văn minh nào có thể xóa bỏ: mỗi người chỉ có một khoảng thời gian hữu hạn để sống, lựa chọn và theo đuổi những điều mình cho là đáng giá.
Các triết gia có thể khác nhau về cách sống tốt, các xã hội có thể khác nhau về điều họ coi trọng, nhưng đời sống của một con người vẫn luôn diễn ra trong cùng một điều kiện: chọn điều này đồng nghĩa với việc dành ít thời gian hơn cho một điều khác.
Ta có thể dành những năm tháng đẹp nhất cho việc học tập, xây dựng sự nghiệp, chăm sóc gia đình, theo đuổi quyền lực, tích lũy tài sản, phục vụ một lý tưởng hoặc đơn giản là tìm kiếm một cuộc sống bình yên. Mỗi lựa chọn đều tạo ra một con đường, đồng thời khép lại những con đường khác.
Điều đáng nói là khi đứng trước một lựa chọn, ta thường nhìn rất rõ thứ mình muốn có được. Một công việc tốt hơn, thu nhập cao hơn, một vị trí đáng nể hơn, một doanh nghiệp do chính mình xây dựng. Những mục tiêu ấy hoàn toàn có thể chính đáng và trong nhiều trường hợp thực sự làm cuộc sống tốt hơn.
Nhưng phần phải bỏ ra thường ít được tính đến.
Ta biết mình muốn kiếm thêm bao nhiêu tiền, nhưng chưa chắc đã tính số giờ làm việc cần thêm. Muốn tiến xa hơn trong sự nghiệp, nhưng có thể chưa hình dung hết những trách nhiệm và áp lực đi cùng. Muốn một cuộc sống tốt hơn, nhưng đôi khi lại không dừng lại xem cách mình đang sống để đạt được nó có còn phù hợp với cuộc sống mình mong muốn hay không.
Kinh tế học gọi một phần của vấn đề này là chi phí cơ hội: khi chọn một phương án, ta đồng thời từ bỏ những lợi ích có thể đến từ phương án khác.
Trong đời sống, chi phí ấy đôi khi không được tính bằng tiền.
Nó có thể là một buổi tối bên gia đình, một khoảng thời gian nghỉ ngơi, một mối quan hệ được chăm sóc, một cơ hội khác đã đi qua, hay đơn giản là vài năm tháng của tuổi trẻ mà sau này không thể lấy lại.
* Cái giá của một lựa chọn thường nằm ngoài thứ ta nhận được
Khi còn trẻ, con người thường nghĩ về tương lai bằng những gì mình sẽ có.
Một công việc tốt hơn. Một căn nhà rộng hơn. Một khoản tiền lớn hơn. Một vị trí cao hơn. Một doanh nghiệp thành công hơn.
Những thứ ấy dễ nhìn thấy và dễ đo lường. Vì vậy, chúng cũng dễ trở thành mục tiêu.
Nhưng một lựa chọn trong đời luôn có hai mặt. Đằng sau một thứ đạt được thường là một phần thời gian, sức lực hoặc cơ hội đã được dành cho nó.
Một người làm việc thêm nhiều giờ có thể kiếm được nhiều tiền hơn, nhưng đồng thời có ít thời gian hơn cho gia đình và nghỉ ngơi. Một người dành nhiều năm để xây dựng sự nghiệp có thể đạt được vị trí mà mình mong muốn, nhưng cũng có thể bỏ lỡ những trải nghiệm mà ở một độ tuổi khác không còn dễ dàng có lại.
Điều đó không có nghĩa rằng làm việc nhiều, kiếm tiền hay theo đuổi thành công là sai. Vấn đề nằm ở chỗ ta có biết mình đang trao đổi điều gì để lấy điều mình muốn hay không.
Bởi có những cuộc trao đổi rất hợp lý khi ta còn trẻ nhưng trở nên đắt đỏ khi nhìn lại ở một giai đoạn khác của cuộc đời.
* Con người rất dễ quen với những gì mình từng ao ước
Có một điều đặc biệt trong tâm lý con người: khi đạt được một thứ từng khiến mình rất hài lòng, cảm giác ấy thường không kéo dài mãi.
Một mức thu nhập từng khiến ta thấy dư dả có thể trở thành mức thu nhập “bình thường”. Một căn nhà từng là giấc mơ có thể sau vài năm trở thành thứ ta quen thuộc. Một vị trí từng khiến ta tự hào có thể dần trở thành áp lực phải giữ lấy.
Rồi một mục tiêu mới xuất hiện.
Thu nhập cao hơn. Nhà lớn hơn. Xe tốt hơn. Vị trí cao hơn. Công việc có nhiều quyền lực hơn.
Điều này có một mặt tích cực: con người luôn có động lực để tiến lên. Nhưng nếu không để ý, ta rất dễ rơi vào một vòng lặp trong đó mức sống tăng lên cùng với mức kỳ vọng, còn cảm giác đủ đầy thì không tăng tương ứng.
Khi ấy, điều nguy hiểm không nằm ở việc muốn có nhiều hơn. Nó nằm ở chỗ ta có thể dành thêm rất nhiều năm tháng để duy trì một cuộc sống mà chính mình đã không còn biết rõ vì sao phải tiếp tục theo đuổi.
Thành công cũng có chi phí duy trì.
Một công việc càng cao cấp thường đòi hỏi nhiều trách nhiệm hơn. Một doanh nghiệp lớn hơn cần nhiều thời gian quản lý hơn. Một tài sản lớn hơn kéo theo nhiều nghĩa vụ hơn. Một vị trí cao hơn thường đi cùng với áp lực và sự kỳ vọng lớn hơn.
Thứ ta đạt được hôm nay đôi khi trở thành thứ buộc ta phải tiếp tục hy sinh ngày mai.
* Những thứ mất đi không phải lúc nào cũng mua lại được
Tiền có thể kiếm lại.
Một công việc có thể tìm lại. Một doanh nghiệp có thể xây dựng lại. Một cơ hội nghề nghiệp đôi khi vẫn có thể xuất hiện lần thứ hai.
Nhưng thời gian thì khác.
Một đứa trẻ chỉ có một lần đi qua tuổi thơ. Cha mẹ không trẻ lại. Sức khỏe của một giai đoạn trong đời không phải lúc nào cũng có thể phục hồi nguyên vẹn. Một mối quan hệ nếu bị bỏ mặc quá lâu có thể không còn nguyên như trước.
Đây là phần chi phí mà những phép tính thông thường rất dễ bỏ qua.
Ta thường hỏi: Nếu làm việc này, tôi sẽ được bao nhiêu?
Nhưng ít khi ta hỏi thêm: Tôi sẽ không còn thời gian cho điều gì?
Hai câu hỏi này có giá trị ngang nhau.
Một lựa chọn có thể đem lại nhiều tiền nhưng lấy đi quá nhiều thời gian. Một công việc có thể đem lại địa vị nhưng khiến đời sống trở nên kiệt quệ. Một mục tiêu có thể rất đáng giá nhưng phương thức để đạt tới nó lại khiến những điều khác trong cuộc sống bị bào mòn.
Không phải mọi sự hy sinh đều đáng tiếc. Có những thứ rất đáng để đánh đổi.
Vấn đề là hy sinh cần có chủ đích.
Nếu ta biết mình đang bỏ lại một vài năm tuổi trẻ để xây dựng một nền tảng tài chính vững chắc cho gia đình, đó là một lựa chọn có ý thức. Nếu ta chấp nhận làm việc nhiều hơn trong một giai đoạn để học nghề, tích lũy kinh nghiệm hoặc xây dựng một dự án quan trọng, sự đánh đổi ấy có thể hoàn toàn hợp lý.
Nhưng nếu cứ chạy theo một mục tiêu vì tất cả mọi người xung quanh cũng đang chạy, đến một lúc nào đó ta có thể nhận ra mình đã trả một cái giá rất lớn cho một thứ mà bản thân chưa từng thực sự lựa chọn.
* Mạng xã hội khiến chúng ta nhìn thấy kết quả, nhưng hiếm khi nhìn thấy chi phí
Một trong những điều làm việc tính toán này trở nên khó hơn là cách đời sống hiện đại trình bày thành công.
Ta nhìn thấy một người có căn nhà đẹp, nhưng không nhìn thấy hàng chục năm họ đã làm việc như thế nào để trả khoản vay.
Ta nhìn thấy một doanh nhân thành công, nhưng không nhìn thấy những năm tháng thất bại, áp lực và những mối quan hệ có thể đã bị ảnh hưởng.
Ta nhìn thấy một người có sự nghiệp đáng nể, nhưng không biết họ đã dành bao nhiêu buổi tối, cuối tuần và những khoảng thời gian đáng lẽ thuộc về gia đình cho công việc.
Mạng xã hội đặc biệt giỏi trong việc trình bày thành quả, nhưng không thể hiện đầy đủ chi phí.
Vì vậy, việc so sánh cuộc sống của mình với hình ảnh của người khác rất dễ tạo ra một ảo tưởng: ta nhìn thấy thứ họ có và tưởng rằng mình chỉ cần đạt được thứ đó thì sẽ có được cuộc sống giống họ.
Trong thực tế, mỗi người đang thực hiện một cuộc trao đổi khác nhau.
Có người đổi thời gian lấy tiền. Có người đổi sự ổn định lấy cơ hội. Có người đổi thu nhập cao lấy sự tự do. Có người chấp nhận sống đơn giản để có nhiều thời gian hơn cho gia đình.
Không có một công thức duy nhất cho một cuộc đời đáng sống.
Điều quan trọng hơn là biết mình đang trả giá cho điều gì.
* Sống tốt hơn không nhất thiết đồng nghĩa với có nhiều hơn
Có một thời điểm trong đời, câu hỏi “Làm thế nào để có nhiều hơn?” có thể là câu hỏi rất cần thiết.
Nhưng đến một lúc khác, có lẽ ta cần thêm một câu hỏi nữa: Nhiều hơn để làm gì?
Nếu thu nhập tăng nhưng thời gian dành cho người thân giảm mạnh, đó là một sự đánh đổi.
Nếu tài sản tăng nhưng nợ nần và áp lực cũng tăng, đó cũng là một sự đánh đổi.
Nếu địa vị tăng nhưng quyền tự quyết đối với cuộc sống giảm xuống, ta cũng đang trả một cái giá.
Những điều này không tự động khiến lựa chọn đó trở thành sai. Chúng chỉ cho thấy rằng một cuộc sống tốt không thể được đo bằng một biến số duy nhất.
Tiền quan trọng. Sự nghiệp quan trọng. Thành tựu quan trọng. Nhưng thời gian, sức khỏe, các mối quan hệ, sự bình yên và quyền quyết định cách mình sống cũng có giá trị.
Có lẽ trưởng thành một phần là học cách nhìn thấy cả hai phía của một lựa chọn: thứ mình nhận được và thứ mình phải bỏ lại.
* Có những mục tiêu rất đáng theo đuổi, nhưng không đáng theo đuổi bằng mọi giá
Ta vẫn cần những mục tiêu.
Một người không thể sống mãi trong trạng thái chỉ muốn giữ nguyên hiện tại. Học tập, lao động, kiếm tiền, xây dựng sự nghiệp, chăm sóc gia đình và tạo ra những giá trị mới đều là những phần quan trọng của đời sống.
Điều cần thay đổi có lẽ không phải là tham vọng, mà là cách ta kiểm tra tham vọng của mình.
Thỉnh thoảng nên dừng lại và hỏi:
Mình đang cố gắng đạt được điều gì?
Mình cần bao nhiêu thời gian để đạt được nó?
Trong khoảng thời gian ấy, mình sẽ phải từ bỏ hoặc giảm bớt điều gì?
Cái giá đó có phù hợp với điều mình thực sự coi trọng không?
Và quan trọng nhất: nếu một ngày đạt được mục tiêu, cuộc sống của mình có thực sự trở nên gần hơn với điều mình mong muốn?
Bởi đôi khi con người dành quá nhiều năm để đi tới một đích đến mà họ chưa từng kiểm tra lại.
Đến khi tới nơi, họ mới nhận ra mình đã trở thành một con người khác với người từng bắt đầu hành trình.
* Những năm tháng của mình đang đi về đâu?
Cuộc đời không cho chúng ta một bảng giá rõ ràng.
Không có con số nào cho biết một buổi tối bên con đáng giá bao nhiêu, một năm sức khỏe tốt đáng giá bao nhiêu, hay một khoảng thời gian được sống theo cách mình muốn có giá trị thế nào.
Vì vậy, rất dễ để ta đem những thứ có thể đo được ra thay thế cho những thứ khó đo.
Ta đếm tiền. Đếm tài sản. Đếm chức danh. Đếm thành tích.
Nhưng thời gian vẫn âm thầm trôi qua.
Mỗi ngày ta dành cho một việc cũng là một ngày không thể dành nguyên vẹn cho một việc khác. Mỗi lựa chọn đều góp phần tạo nên con người mà ta sẽ trở thành sau nhiều năm.
Có thể điều đáng quan tâm nhất không phải là cuối cùng ta sở hữu được bao nhiêu, mà là khi nhìn lại quãng đường đã đi qua, ta có thấy những năm tháng của mình đã được dùng cho những điều mà mình thực sự coi trọng hay không.
Ta thường rất giỏi tính xem mình sẽ nhận được gì từ một lựa chọn. Có lẽ cũng cần học cách tính xem mình đang trao cho nó bao nhiêu phần đời.
Và trước khi tiếp tục chạy về phía một mục tiêu mới, đôi khi chỉ cần dừng lại một chút để hỏi: Ta đang dùng những năm tháng của mình để đổi lấy điều gì?
Ảnh: Titian và xưởng, An Allegory of Prudence, khoảng 1550–1565, National Gallery, London. Ba khuôn mặt tượng trưng cho những giai đoạn khác nhau của đời người, đồng thời gợi quá khứ, hiện tại và tương lai. Dòng chữ Latin trên tranh mang ý nghĩa: học từ ngày hôm qua, hành động thận trọng trong hôm nay để không làm tổn hại ngày mai. Đặt cạnh bài viết, tác phẩm gợi một câu hỏi tương đồng: khi thời gian của đời người luôn chuyển về phía trước, ta đang sử dụng hiện tại của mình như thế nào và những lựa chọn hôm nay đang đưa cuộc đời về đâu?